Vrij testosteron en totaal testosteron: wat zegt je SHBG-waarde?

17 nov. 2026

Je hebt je testosteron laten meten. Op de uitslag staat een waarde voor totaal testosteron, maar misschien ook voor vrij testosteron en SHBG. Wat betekenen die termen? Totaal testosteron is al het testosteron in je bloed bij elkaar. Vrij testosteron is het kleine deel dat niet aan een eiwit vastzit. SHBG is een van de eiwitten die bepalen hoe het testosteron over die twee vormen is verdeeld. 

Dat onderscheid helpt verklaren waarom twee mensen met dezelfde totale testosteronwaarde toch een verschillende hoeveelheid vrij testosteron kunnen hebben. Het is ook relevant als je intensief sport en wilt weten wat een hormoonmeting kan vertellen over klachten zoals een aanhoudend lager libido. 

Wat is het verschil tussen vrij en totaal testosteron?

Testosteron verplaatst zich via het bloed door je lichaam. Het grootste deel reist mee met een van twee eiwitten. Het eerste is SHBG, dat testosteron stevig bindt. Het tweede is albumine, waaraan testosteron losser gebonden is. Een klein deel circuleert zonder aan een van deze eiwitten vast te zitten. Dat is het vrije testosteron.

Staat er alleen testosteron of totaal testosteron op je uitslag? Dan gaat het doorgaans om het gebonden en het vrije deel samen. Bij een vermoeden van een testosterontekort bij mannen is dat meestal de eerste bepaling. Afhankelijk van de uitslag en je klachten kan een arts vervolgens ook het vrije testosteron beoordelen. 

Wat is SHBG en waarom wordt het gemeten?

SHBG staat voor sex hormone-binding globulin, in het Nederlands geslachtshormoonbindend globuline. De lever maakt dit eiwit aan. Het bindt onder andere testosteron en komt bij zowel mannen als vrouwen voor. Een SHBG-meting helpt vooral wanneer het totale testosteron op zichzelf onvoldoende verklaart wat er aan de hand is. 

Wat betekent een hoge SHBG-waarde?

Stel dat twee mannen dezelfde totale testosteronwaarde hebben, maar dat bij de eerste het SHBG hoger is. Bij een vergelijkbare albuminewaarde zal bij hem een groter deel van het testosteron gebonden zijn. Zijn vrije testosteron kan daardoor lager uitvallen, ook als zijn totale testosteron binnen het referentiebereik ligt. 

Wat betekent een lage SHBG-waarde?

Bij een laag SHBG kan de uitslag juist de andere kant op wijzen. Doordat er minder bindend eiwit is, kan het totale testosteron laag uitvallen terwijl het vrije testosteron binnen het referentiebereik blijft. Een arts die bij een eerste meting een lage totale waarde ziet, kan daarom bij de herhaalmeting ook SHBG laten bepalen. 

Wanneer geeft vrij testosteron extra informatie?

Vooral bij een totale testosteronwaarde rond de ondergrens kan het vrije testosteron helpen om de uitslag te begrijpen. Denk aan een man die al langere tijd minder zin heeft in seks en minder vaak spontane ochtenderecties heeft. De arts kijkt dan naar het verloop van de klachten, het tijdstip van de bloedafname en de vraag of een tweede meting met SHBG zinvol is. Meer over mogelijke oorzaken lees je in Laag testosteron bij mannen: klachten, oorzaken en bloedonderzoek.

Ook bij vrouwen kan SHBG aanvullende informatie geven. De aanleiding voor het onderzoek is dan vaak anders. Bij bijvoorbeeld toegenomen haargroei in het gezicht en een onregelmatige menstruatie kan een arts onderzoeken of er sprake is van een verhoogde werking van androgenen, de groep hormonen waartoe testosteron behoort. 

Wat zegt vrij testosteron bij sporters?

Stel dat je voor een halve marathon traint. Je gaat van drie naar vijf trainingen per week, terwijl je ongeveer evenveel blijft eten. Je lichaam heeft dan meer energie nodig voor de trainingen en houdt mogelijk minder over voor andere lichaamsfuncties. Duurt dat langere tijd, dan kan bij mannelijke sporters onder meer de aanmaak van testosteron afnemen. Minder zin in seks of minder vaak een ochtenderectie kunnen signalen zijn.

Wat voegt een meting van vrij testosteron in zo’n situatie toe? Als je klachten hebt en je totale testosteron rond de ondergrens ligt, kan een arts met SHBG en het berekende vrije testosteron de hormoonuitslag beter beoordelen. Uit één vrije testosteronwaarde kun je niet aflezen hoe goed je spieren herstellen of hoeveel trainingsbelasting je aankunt. Voor een sportarts is het daarom ook relevant wanneer je klachten begonnen, hoe je trainingsweek veranderde en of je voeding met die verandering meegroeide. 

Hoe wordt vrij testosteron gemeten of berekend?

Op een laboratoriumuitslag staat vaak ‘vrij testosteron, berekend’. Het laboratorium heeft de hoeveelheid vrij testosteron dan geschat met een formule. Veelgebruikte formules nemen het totale testosteron, SHBG en albumine mee. Dat verklaart waarom er bij één onderzoek naar testosteron soms meerdere waarden op je uitslag staan. 

Wil je twee uitslagen vergelijken? Kijk dan eerst naar de naam van de bepaling, de eenheid en het bijbehorende referentiebereik. Totaal testosteron wordt bijvoorbeeld vaak weergegeven in nmol/L en vrij testosteron in pmol/L. Het getal achter ‘vrij testosteron’ kan daardoor op papier groter lijken, ook al gaat het om een klein deel van het totaal. 

Waarom wordt testosteron ’s ochtends bepaald?

Bij mannen schommelt de testosteronwaarde gedurende de dag. Bij onderzoek naar een mogelijk tekort adviseren richtlijnen daarom een bloedafname vroeg in de ochtend, bij voorkeur nuchter. Ook een acute ziekte kan de waarde tijdelijk verlagen. Heb je bijvoorbeeld flinke griep op de dag van je geplande afname, overleg dan of je de meting beter kunt uitstellen tot je hersteld bent. 

Valt je eerste totale testosteronwaarde laag uit? Dan wordt die doorgaans op een andere ochtend opnieuw bepaald. Voor het vaststellen van een testosterontekort beoordeelt een arts of de waarde herhaaldelijk laag is én of je klachten daarbij passen. 

Kun je zelf je SHBG of vrij testosteron laten onderzoeken?

Dat kan. Welke bloedtest aansluit, hangt af van wat je wilt weten. Met een afzonderlijke SHBG-test laat je de hoeveelheid bindend eiwit bepalen. Wil je weten hoe je totale en vrije testosteron zich tot elkaar verhouden? De uitgebreide hormoontest met testosteron, SHBG en albumine brengt deze waarden samen. Heb je aanhoudende klachten of een afwijkende uitslag, bespreek die dan met je huisarts. 

Veelgestelde vragen over vrij testosteron en SHBG

Kan mijn vrije testosteron laag zijn als mijn totale testosteron normaal is?

Ja, dat kan onder meer bij een hoge SHBG-waarde. Dan kan een relatief groot deel van het testosteron aan eiwit gebonden zijn. Juist wanneer de totale waarde en je klachten moeilijk bij elkaar passen, kan het zinvol zijn om het vrije testosteron te berekenen. 

Moet je als sporter standaard je vrije testosteron laten meten?

Veel sporten is op zichzelf geen aanleiding voor een testosteronbepaling. Een gerichte beoordeling is zinvoller als je aanhoudende veranderingen merkt, bijvoorbeeld minder zin in seks, minder ochtenderecties of een onverklaarde terugval in prestaties. Een huisarts of sportarts kan dan samen met jou kijken naar training, voeding, herstel en de vraag of bloedonderzoek iets toevoegt. 

Wat is het verschil tussen SHBG en prolactine?

SHBG is een eiwit dat testosteron bindt en vervoert. Prolactine is een hormoon uit de hypofyse. Een langdurig verhoogde prolactinewaarde kan bij mannen de aanmaak van testosteron remmen. De twee bepalingen geven dus antwoord op verschillende vragen. 

Bronnen